Η Θρησκευτική και Πολιτιστική Παράδοση

Ο ναός παρέμεινε ανοικτός ακόμη και στους βομβαρδισμούς του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, προσφέροντας ελπίδα στους Κερκυραίους σε κάθε κρίσιμο ιστορικό γεγονός. Οι Κερκυραίοι, ανεξαρτήτως εποχής, συρρέουν στον ναό του Αγίου Σπυρίδωνα για προσκύνημα, προσευχή και ευχή υπέρ των αναγκών τους.

Η μνήμη του Αγίου εορτάζεται στις 12 Δεκεμβρίου, ενώ οι επίσημες λαμπρές λιτανείες του λειψάνου τελούνται πέντε φορές το χρόνο, καθιερώνοντας τον Άγιο ως το απόλυτο θρησκευτικό, κοινωνικό και ιστορικό σύμβολο της Κέρκυρας.

Πηγές και Παράδοση

Το προσκύνημα του Αγίου Σπυρίδωνα προσελκύει πλήθος πιστών από όλη την Ελλάδα και το εξωτερικό, ενώ στον ναό φυλάσσεται και το σκήνωμα της Αγίας Θεοδώρας της Αυγούστας. Το πλήθος των αφιερωμάτων, οι προσευχές και οι ιστορικές μαρτυρίες αποτελούν την «ζωντανή μνήμη» των θαυμάτων και της συνεχούς προστασίας του Αγίου προς το νησί.

Ο Άγιος Σπυρίδωνας συνέδεσε τον μύθο με την πραγματικότητα, καθώς η φήμη, η λατρεία και οι παραδόσεις του προσκυνήματος πέρασαν από γενιά σε γενιά, διατηρώντας αμείωτο το θρησκευτικό στοιχείο και την τοπική ταυτότητα της Κέρκυρας στον χρόνο.Το Ιερό Προσκύνημα του Αγίου Σπυρίδωνα στην Κέρκυρα αποτελεί τη ζωντανή καρδιά της θρησκευτικής παράδοσης του νησιού και σημείο παγκόσμιας αναγνώρισης για τους Ορθοδόξους, εγκάρδια συνδεδεμένο στη συλλογική συνείδηση των Κερκυραίων με τα θαύματα και τις κρίσιμες ιστορικές στιγμές τους.

Το Σκήνωμα του Αγίου Σπυρίδωνα

Το Ιερό Σκήνωμα του Αγίου Σπυρίδωνα φυλάσσεται στον περίφημο μονόχωρο ναό του Αγίου Σπυρίδωνα στην παλιά Πόλη της Κέρκυρας, χτισμένο γύρω στο 1589-1594 από την οικογένεια Βούλγαρη σε αρχιτεκτονικό τύπο επτανησιακής βασιλικής με επιρροές από τη Δύση. Το θησαυρό της πόλης κοσμεί το ψηλότερο καμπαναριό των Επτανήσων, κτισμένο το 1590, και το πολυτελές τέμπλο με μαρμάρινες διακοσμήσεις, δημιουργία μεγάλων Κερκυραίων ζωγράφων όπως ο Προσαλέντης και ο Δοξαράς. Σύμφωνα με την παράδοση, το λείψανο μεταφέρθηκε το 1489 στην Κέρκυρα από την Κωνσταντινούπολη, ο αρχικός φορέας ήταν η οικογένεια Καλοχαιρέτη, η οποία το προσέφερε ως προίκα στη Βούλγαρη.

Θαύματα και Λιτανείες

Ο Αγιος Σπυρίδωνας θεωρείται προστάτης του νησιού όχι μόνο λόγω του λειψάνου του, αλλά κυρίως χάρη στα θαύματα που αποδίδονται σε αυτόν και έσωσαν την Κέρκυρα σε στιγμές ύψιστης ανάγκης.

• Το 1553, το νησί σώθηκε από λιμό με θαυματουργική επέμβαση του Αγίου (λιτανεία Μεγάλου Σαββάτου).
• Το 1630 και το 1673 ο άγιος έσωσε την Κέρκυρα από πανώλη (λιτανείες της Κυριακής των Βαΐων και του Πρωτοκύριακου Νοεμβρίου αντίστοιχα).
• Το 1716, κατά την ιστορική πολιορκία από τους Τούρκους, ο Αγιος εμφανίστηκε με πυρσό προκαλώντας πανικό στους επιδρομείς, σώζοντας το νησί (λιτανεία 11ης Αυγούστου).

Τα θαύματα αυτά τεκμηριώνονται σε ζωντανές λαϊκές παραδόσεις και επίσημη μνήμη με τη διενέργεια λιτανειών, όπου το ιερό λείψανο περιφέρεται στους δρόμους της παλιάς πόλης, συνοδεία φιλαρμονικών και πλήθους προσκυνητών.

Ο Ρόλος στη Θρησκευτική και Πολιτιστική Ζωή

Η δυναμική παρουσία του ναού απηχεί το πολιτικό και κοινωνικό βάρος του Αγίου, που λατρεύεται τόσο από τους Ορθοδόξους όσο και από την Καθολική Εκκλησία. Ο ναός έμεινε ανοιχτός στους πολέμους και στις κρίσεις ως σημείο ελπίδας και καθημερινής προσευχής για τους ντόπιους και τους επισκέπτες. Η μνήμη του Αγίου εορτάζεται στις 12 Δεκεμβρίου, ενώ το λείψανο λιτανεύεται πέντε φορές κάθε χρόνο, καθιερώνοντας τον Αγιο ως τον απόλυτο προστάτη του νησιού.

Η Παράδοση και οι Προσκυνητές

Ο ναός του Αγίου Σπυρίδωνα αποτελεί κεντρικό πόλο προσέλκυσης προσκυνητών από όλη την Ελλάδα και το εξωτερικό. Η πλούσια παράδοση του τόπου και η θρησκευτικότητά του διατηρούν ζωντανές τις μνήμες των θαυμάτων και της διαρκούς προστασίας του Αγίου, ο οποίος ξεπερνά τα όρια της ιστορίας και εισχωρεί βαθιά στη συλλογική ψυχή της Κέρκυρας.

Το Ιερό Προσκύνημα του Αγίου Σπυρίδωνα είναι το κορυφαίο πνευματικό μνημείο του νησιού, με ζωντανό ρόλο στην τοπική και εθνική ταυτότητα, πολύτιμο θησαυρό πίστης και πολιτισμού.

Βίος Αγίου Σπυρίδωνα του Θαυματουργού, Επισκόπου Τριμυθούντος Κύπρου

Ο Άγιος Σπυρίδων γεννήθηκε το 270 μ.Χ. στο τώρα κατεχόμενο χωριό Άσσια (Άσκια) της Κύπρου (και όχι στην Τριμυθούντα – σημερινή Τρεμετουσιά – όπως γράφουν πολλοί) από οικογένεια βοσκών, που ήταν κάπως εύπορη. Αν και μορφώθηκε αρκετά δεν άλλαξε επάγγελμα. Συνέχισε και αυτός να είναι βοσκός.

Σαν χαρακτήρας, ο Άγιος, ήταν απλός, αγαθός, γεμάτος αγάπη για τον πλησίον του. Τις Κυριακές και τις γιορτές, συχνά έπαιρνε τους βοσκούς και τους οδηγούσε στους ιερούς ναούς, και κατόπιν τους εξηγούσε την ευαγγελική ή την αποστολική περικοπή. Ο Θεός τον ευλόγησε να γίνεται συχνά προστάτης χήρων και ορφανών.

Νυμφεύθηκε ευσεβή σύζυγο και απέκτησε μια κόρη, την Ειρήνη. Γρήγορα, όμως, η σύζυγός του πέθανε. Για να επουλώσει το τραύμα του ο Σπυρίδων αφοσιώθηκε ακόμα περισσότερο στη διδαχή του θείου λόγου.

Μετά από πολλές πιέσεις, χειροτονήθηκε ιερέας. Και πράγματι, υπήρξε αληθινός ιερέας του Ευαγγελίου, έτσι όπως τον θέλει ο θείος Παύλος: «Ἀνεπίληπτον, νηφάλιον, σώφρονα, κόσμιον, φιλόξενον, διδακτικόν, τέκνα ἔχοντα ἐν ὑποταγῇ μετὰ πάσης σεμνότητας» (Α’ προς Τιμόθεον γ’ 2-7). Δηλαδή ακατηγόρητο, προσεκτικό, εγκρατή, σεμνό, φιλόξενο, διδακτικό, και να έχει παιδιά που να υποτάσσονται με κάθε σεμνότητα. Έτσι και ο Σπυρίδων, τόσο σωστός υπήρξε σαν ιερέας, ώστε όταν χήρεψε η επισκοπή Τριμυθούντος στην Κύπρο, δια βοής λαός και κλήρος τον εξέλεξαν επίσκοπο.

Από τη θέση αυτή ο Σπυρίδων προχώρησε τόσο πού στην αρετή, ώστε τον αξίωσε ο Θεός να κάνει πολλά θαύματα.

Να σημειώσουμε εδώ ότι ο Άγιος Σπυρίδων με το κύρος της αγίας και ηθικής ζωής του στην Α’ Οικουμενική σύνοδο, που έγινε στη Νίκαια της Βιθυνίας (Μικρά Ασία) και στην οποία συμμετείχε, κατατρόπωσε τους Αρειανούς και αναδείχτηκε από τους λαμπρούς υπερασπιστές της Ορθόδοξης πίστης. Μάλιστα, όπως αναφέρει η παράδοση, αφού μίλησε για λίγο, κατόπιν έκανε το σημείο του Σταυρού και με το αριστερό χέρι, που κρατούσε ένα κεραμίδι, εις τύπον της Αγίας Τριάδος είπε: «Εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρός» και έκανε να φανεί προς τα επάνω απ’ το κεραμίδι φωτιά, δια της οποίας είχε ψηθεί αυτό. Όταν δε είπε: «Καὶ τοῦ Υἱοῦ», έρρευσε κάτω νερό, δια του οποίου ζυμώθηκε το χώμα του κεραμιδιού. Και όταν πρόσθεσε: «Καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος» έδειξε μέσα στη χούφτα του μόνο το χώμα που απέμεινε.

Ο Άγιος Σπυρίδων κοιμήθηκε στις 12 Δεκεμβρίου του 350 μ.Χ.

Τα 648 μ.χ. η Κύπρος αντιμετώπιζε μεγάλες επιδρομές από τους Σαρακηνούς και το λείψανο μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό. Τοποθετήθηκε στον Ναό των Αγίων Αποστόλων μαζί με το λείψανο της Αυγούστας Θεοδώρας. Παρέμεινε στην βασιλίδα των πόλεων μέχρις ότου ο ιερέας Γρηγόριος Πολύευκτος λίγες μέρες πριν την πτώση πήρε τα δύο λείψανα και τα μετέφερε μέσω Σερβίας, Θράκης και Μακεδονίας στη Παραμυθιά της Ηπείρου. Τρία χρόνια περιπλανήθηκε από τόπο σε τόπο μέχρις ότου φτάσει στην Κέρκυρα. Όλο αυτό το διάστημα είχε τοποθετήσει τα λείψανα σε σακιά με άχυρα και όποιος τον ρωτούσε τους έλεγε πως είναι τροφή για το υποζύγιό του. Το 1456 μ.Χ. έφτασε στην Κέρκυρα γιατί πίστευε πως τα λείψανα θα ήταν ασφαλισμένα. Τα Επτάνησα εκείνη την εποχή βρίσκονταν κάτω από την εξουσία των Ενετών. Ο ιερέας Γρηγόριος Πολύευκτος βρήκε ένα συμπολίτη του πρόσφυγα τον ιερέα Γεώργιο Καλοχαιρέτη και του κληροδότησε το λείψανο του Αγίου.

Μετά τον θάνατο του ο Γεώργιος Καλοχαιρέτης άφησε κληρονομιά στους γιούς του στο Λουκά και Φίλιππο το λείψανο του Άγιου Σπυρίδωνα Οι δύο αδελφοί θέλησαν να μεταφέρουν το λείψανο στην Βενετία. Η υπόθεση μάλιστα εκδικάστηκε από την Ενετική Γερουσία. Το ανώτατο δικαστικό όργανο του κράτους αποφάσισε ότι το λείψανο αποτελεί ιδιοκτησία των αδελφών, άρα διατηρούν το αναφαίρετο δικαίωμα να το μεταφέρουν όπου εκείνοι επιθυμούν. Τελικά όμως η μεταφορά δεν πραγματοποιήθηκε διότι υπήρξαν έντονες αντιδράσεις από τον Κερκυραϊκό λαό και το ανώτατο δικαστικό όργανο δεν επέμεινε και επικράτησε η σκέψη ότι δεν έπρεπε να δημιουργούνται δυσαρέσκειες στους λαούς οι οποίοι βρίσκονται κάτω από τη Βενετική σημαία. Το 1512 μ.Χ. συντάχθηκε στην Άρτα δωρητήριο συμβόλαιο στο όνομα της Ασημίνας Καλοχαιρέτη, κόρη του Φιλίππου, η οποία παντρεύτηκε τον Σταμάτιο Βούλγαρη και η οποία με τη σειρά της άφησε διαθήκη που χρονολογείται από τις 25 Νοεμβρίου 1571 μ.Χ. και ορίζει πως το Ιερό Λείψανο του Αγίου παραμένει ως κληρονομιά στους γιούς της και στους απογόνους τους.

Ο ναός ο οποίος στεγάζει σήμερα το σκήνωμα του σγίου, κτίστηκε στα 1589 μ.Χ. και ανήκει στο ρυθμό της μονόκλιτης βασιλικής. Το ψηλό και πυργωτό καμπαναριό, ως συμπλήρωμα του ναού, κτίστηκε το 1620 μ.Χ. Το σημερινό τέμπλο του ναού, κατασκευασνμένο από μάρμαρο της Πάρου, κατασκευάστηκε το 1864 μ.Χ. και είναι έργο του αυστριακού αρχιτέκτονα Μάουερς. Η ουρανία είναι ζωγραφισμένη από τον Κερκυραίο ζωγράφο Νικόλαο Ασπιώτη το 1852 μ.Χ., ενώ οι εικόνες του τέμπλου είναι φτιαγμένες από τον επίσης Κερκυραίο ζωγράφο, Σπύρο Προσαλένδη. Η σημερινή λάρνακα φτιάχτηκε στη Βιέννη το 1867 μ.Χ. Είναι από σκληρό, πολυτελές ξύλο με εξωτερική ασημένια επένδυση. Βρίσκεται τοποθετημένη μέσα στην κρύπτη, η οποία δημιουργήθηκε ειδικά για να δεχθεί το λείψανο του Αγίου Σπυρίδωνα, το οποίο επισκέπτονται χιλιάδες ξένοι και ντόπιοι επισκέπτες. Είναι ένα από τα τρία άφθορα λείψανα στο Ιόνιο, του Άγιου Σπυρίδωνα, του Άγιου Γεράσιμου και του Αγίου Διονυσίου.

Στην Κέρκυρα το σκήνωμα του Αγίου Σπυρίδωνος λιτανεύεται τέσσερις φορές το χρόνο. Την Κυριακή των Βαΐων για την απαλλαγή του νησιού από επιδημία πανώλης το 1629 μ.Χ. Το Μεγάλο Σάββατο γιατί το έτος 1533 μ.Χ. το νησί επλήγη από μεγάλη καταστροφή της σοδιάς των σιτηρών. Την 11η Αυγούστου για την διάσωση του νησιού από σφοδρή επιδρομή των Τούρκων το 1716 μ.Χ. και την πρώτη Κυριακή του μηνός Νοεμβρίου για δεύτερη επιδημία πανώλης το 1673 μ.Χ.

Απολυτίκιο Αγίου Σπυρίδωνα του Θαυματουργού, Επισκόπου Τριμυθούντος Κύπρου