Description
Βασικές Πληροφορίες
Ο Ιερός Ναός του Αγίου Νικολάου Γαστούνης αποτελεί τον κεντρικό ναό της πόλης και είναι αφιερωμένο στον Άγιο Νικόλαο Αρχιεπίσκοπο Μύρων της Λυκίας. Είναι ο δεύτερος ναός που κατασκευάστηκε προς τιμήν του Αγίου – ο παλαιός ναός ήταν απέναντι από τον υπάρχοντα. Διασώζεται η Αγία Τράπεζα του Αγίου στην πλατεία απέναντι του νέου Ιερού Ναού. Στο εσωτερικό του ναού διασώζονται τα Ιερά Λείψανα των Αγίων Νεομαρτύρων Χρίστου, Πανάγου και Κανέλλου εκ Γαστούνης.
Οι Άγιοι Νεομάρτυρες Χρίστος και Πανάγος και οι συν’ αυτοίς μαρτυρήσαντες κατά το έτος 1716.
Ιδιαίτερη ευλογία αποτελεί για την ενορία του Ιερού Ναού Αγίου Νικολάου Γαστούνης το γεγονός ότι φυλάσσει τον τόπο μαρτυρίου και ταφής των Αγίων Νεομαρτύρων Χρίστου και Πανάγου καθώς και μιας πλειάδος ανωνύμων Χριστιανών οι οποίοι εμαρτύρησαν στην Γαστούνη το έτος 1716.
Απορίας άξιον υπήρξε το γεγονός ότι η Ιερά Μητρόπολις Ηλείας επί σειρά ετών δεν κατέτασσε στο τοπικό Αγιολόγιο τιμώμενες Αγίες μορφές επίσημα παραδεκτές από την Ορθόδοξο Εκκλησία. Ασφαλώς, ανέκαθεν, απαρχής του Χριστιανισμού στην Ηλεία μέχρι και σήμερα υπάρχουν αφανώς Αγιασμένες μορφές οι οποίες ζουν έμπρακτα και ουσιαστικά την μυστική κοινωνία τους με την κεφαλή της Εκκλησίας, τον Ιησού Χριστό. Όμως, η απουσία Αγίου ή Αγίας με την ειδική έννοια της Αγιότητας στην Ορθόδοξη Εκκλησία ήταν αισθητή.
Ευχάριστα εξέπληξε την τοπική κοινωνία της Ηλείας η έκδοση από τον κ. Ιωάννη Χατζή (Διδάκτορος της Νεοτέρας Ιστορίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων) ενός έργου του εξ’ Αιτωλίας καταγομένου ιερομονάχου Ζαχαρίου Καραντινού υπό τον τίτλον: “Ακολουθία και Συναξάριον των Νεομαρτύρων Χρίστου και Πανάγου των εκ Γαστούνης (1716)”. Το πόνημα του κ.Χατζή το οποίο εξεδόθη από τις εκδόσεις Κάλαμος (2005) διαπραγματεύεται την ζωή δύο αγνώστων (μέχρι τότε) Αγίων Μαρτύρων της Εκκλησίας μας, των οποίων τόσο την ακολουθία όσο και το συναξάριον διέσωσε ο εξ Αιτωλίας καταγόμενος ιερομόναχος Ζαχαρίας Καραντινός.
Άπαντα τα κατωτέρω αναφερόμενα αποτελούν πληροφορίες οι οποίες προέρχονται από το συγκεκριμένο έργο.
Βίος του Αγίου Νεομάρτυρος Πανάγου του εκ Γαστούνης
Ο Άγιος Νεομάρτυς Πανάγος γεννήθηκε στη Γαστούνη. Υπήρξε έγγαμος και πατέρας ενός τουλάχιστον αγοριού. Σύμφωνα με παρεχόμενη πληροφορία του συναξαρίου του ασχολήθηκε με τα κοινά και μάλιστα υπήρξε επανειλλημένως σύντιχος της Γαστούνης. Από πληροφορίες που αντλούνται από τα αρχεία του Δήμου Πηνειού (τέως Δήμου Γαστούνης), το επώνυμο του Αγίου ήταν Σισίνης και ανήκε στην μεγάλη οικογένεια των Σισιναίων η οποία ησχολείτο με το ναυτιλιακό εμπόριο. Η ίδια οικογένεια ησχολείτο και με τα πολιτικά δρώμενα, αρκεί να αναφερθεί το πρόσωπο του Γεωργίου Σισίνη, στενού συνεργάτη του Θεοδώρου Κολοκοτρώνη. Όταν οι Τούρκοι ανεκατέλαβαν την Πελοπόννησο, το έτος 1716 (έπειτα από τριακονταετή παραμονή των Ενετών) ο Οσμάν Πασάς που κατέλαβε τη Γαστούνη έχοντας καλές σχέσεις με τον Άγιο Πανάγο (ο οποίος τότε ήταν σύντιχος της Γαστούνης) του έδωσε την δυνατότητα διαφυγής αφού επρόκειτο να εξαπολύσει διωγμό κατά των Χριστιανών Ελλήνων. Ο Άγιος Πανάγος εκείνη την περίοδο ασθένησε και ήταν αδύνατον λόγω της ασθενείας του να διαφύγει, πράγμα το οποίο έκανε ο γιος του καταφεύγοντας στην Κέρκυρα μαζί με τον Οσμάν Πασά. Ο Πανάγος Σισίνης παρέμεινε πλέον στην Γαστούνη όπου έμελλε να χύσει το αίμα του υπέρ Χριστού.
Κατά την περίοδο που ήδη αναφέρεται οι Χριστιανοί άρχισαν να εκδιώκονται από τον λυσσαλέο κατακτητή της Γαστούνης Μουρτάτ Αγά. Τα φαινόμενα του εξισλαμισμού καθώς και της αρνησηθρησκείας ήταν έντονα (αξίζει να σημειωθεί ότι και οι γονείς του Αγίου Πανάγου ήταν αρνητές), Στο στόχαστρο του Μουρτάτ Αγά μεταξύ άλλων ήταν και ο Άγιος Πανάγος. Εκλήθη από τον Αγά να αρνηθεί την πίστη του προκειμένου να σωθεί. Ο Άγιος, όμως, το αρνήθηκε μη θέλοντας να προδώσει το Χριστό. Η απόφαση του Αγά ήταν απλή, ο θάνατος. Οδηγούμενος στον τόπο του μαρτυρίου του εδέχθη θάνατο δια αποκεφαλισμού. Το σώμα του δεν εδόθηκε στους Χριστιανούς για να το θάψουν, αντιθέτως παρέμεινε άταφο με την εντολή του Μουρτάτ Αγά για τρεις ημέρες. Μάλιστα, αναφέρεται χαρακτηριστικά ότι η τιμία κεφαλή του Αγίου Πανάγου ερήφθη στα σκυλιά για να την καταφάγουν. Όμως, τα άλογα ζώα δεν επείραξαν την τιμία κεφαλή του Αγίου. Τότε, οι Μωαμεθανοί έψησαν την κεφαλή του Αγίου και την ξαναέδωσαν στα σκυλιά για να ξαναφαγωθεί. Πάλι όμως τα ζώα εσεβάστηκαν τον Άγιο. Τελικά, εδόθη το σώμα του Αγίου στους Χριστιανούς για ταφή. Ετάφη εντός του Ναού του Αγίου Νικολάου Γαστούνης. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Ναός αυτός κατά την εποχή του Αγίου δεν ήταν ενοριακός, αλλά ιδιόκτητος και ανήκε στην οικογένεια Σισίνη. Το μαρτύριο του Αγίου έλαβε χώρα την 1η Μαρτίου 1716 αλλά η μνήμη του είναι κοινή με τον Άγιο Νεομάρτυρα Χρίστο στις 9 Μαρτίου εκάστου έτους. Στον Ιερό Ναό του Αγίου Νικολάου Γαστούνης φυλάσσεται τμήμα του Ιερού Λειψάνου του Αγίου Νεομάρτυρος Πανάγου.
Βίος του Αγίου Νεομάρτυρος και Ιερομάρτυρος Χρίστου του εκ Γαστούνης
Ο Άγιος Χρίστος καταγόταν από την Ανδραβίδα. Προήρχετο και αυτός από γονείς οι οποίοι ήταν αρνητές. Υπήρξε ιερέας, χειροτονημένος στην Πάτρα από τον Επίσκοπο Βυτίνης Γαβριήλ και υπηρετούσε στην ιδιαίτερη πατρίδα του την Ανδραβίδα. Ήταν έγγαμος και πατέρας τουλάχιστον δυο μικρών παιδιών. Όταν μαρτύρησε ο Άγιος Νεομάρτυρας Πανάγος στη Γαστούνη, την ίδια περίοδο συνελήφθη και ο Άγιος Χρίστος στην Ανδραβίδα και οδηγήθηκε στη Γαστούνη. Εκεί τον προσκάλεσε ο Μουρτάτ Αγάς να αλλαξοπιστήσει. Ήταν όμως δυνατόν ένας ιερέας να παραδώσει σε έναν Μωαμεθανό την πίστη του στον Ιησού Χριστό; Αρχικά, αρνήθηκε. Διετάχθη η φυλάκισή του μαζί με τους άλλους ιερείς της περιοχής σε κρατητήριο στη Γαστούνη. Εκεί συνέβη το εξής παράδοξο. Η σύζυγος του τον επισκέφτηκε στη φυλακή και προσπάθησε να τον πείσει να αλλαξοπιστήσει για να σωθεί ο ίδιος, αυτή και τα παιδιά τους. Τόσο ισχυρό ήταν το δέλεαρ όπου ο Άγιος Χρίστος ήταν έτοιμος να αρνηθεί το Χριστό και να υποταχθεί στους Μουσουλμάνους. Οι συγκρατούμενοι του ιερείς αμέσως τον έψεξαν για αυτή του την απόφαση και προσπάθησαν να τον μεταπείσουν έτσι ώστε να μην αρνηθεί τον Χριστό. Τότε ο Άγιος Χρίστος ήρθε στον εαυτό του και ομολόγησε ότι ήταν έτοιμος να θυσιαστεί υπέρ Χριστού παρά να γίνει αρνησήθρησκος. Και πάλι η απόφαση του Μουρτάτ Αγά δεν ήταν άλλη παρά η θανατική ποινή. Στον τόπο του μαρτυρίου του Αγίου Χρίστου ο δήμιος προσπάθησε δύο φορές να τον αποκεφαλίσει αλλά το σπαθί δεν απέκοπτε την κεφαλήν του Αγίου. Μάλιστα κατά την τρίτη προσπάθεια το σπαθί συνετρίβη και έτσι ο δήμιος θανάτωσε τον Άγιο δια σφαγιασμού. Το σώμα του Αγίου παρέμεινε πάλι άταφο για τρεις ημέρες όπως ακριβώς και το σώμα του Αγίου Πανάγου και μετά ταύτα επετράπη ο ενταφιασμός του. Ετάφη εντός του Ιερού Ναού Αγίου Νικολάου Γαστούνης και μάλιστα εντός του τάφου όπου είχε ταφεί και το σώμα του Αγίου Πανάγου. Πρόσφατες τυχαίες εργασίες στην περιοχή του τάφου επιβεβαίωσαν τον ως άνω τρόπο ταφής των Αγίων.
Η μνήμη των Αγίων Νεομαρτύρων είναι κοινή, την 9η Μαρτίου εκάστου έτους.
Βίος του Αγίου Νεομάρτυρος Κανέλλου και των Ανωνύμων Νεομαρτύρων της Πόλεως και ευρύτερης περιοχής της Γαστούνης
Στο έργο του Ιερομονάχου Ζαχαρία Καραντινού “Ακολουθία και Συναξάριον των Νεομαρτύρων Χρίστου και Πανάγου των εκ Γαστούνης (1716)” το οποίο εκδόθηκε από τον Διδάκτορα κ. Ιωάννη Χατζή το 2005, πληροφορούμαστε και περί της υπάρξεως ενός Νεομάρτυρος με το όνομα Κανέλλος του οποίου την καταγωγή, λοιπά στοιχεία του βίου και τόπου του μαρτυρίου του δεν γνωρίζουμε. Πληροφορείται όμως καθένας ότι μαρτύρησε εκείνες τις ημέρες υπέρ Χριστού.
Μαζί με τους Αγίους Νεομάρτυρες Χρίστο και Πανάγο, στην πόλη και ευρύτερη περιοχή της Γαστούνης υπήρξε ένα ανώνυμο πλήθος Χριστιανών οι οποίοι προτίμησαν να θανατωθούν παρά να αλλαξοπιστήσουν. Η πληροφορία αντλείται όπως ακριβώς και η πληροφορία περί της υπάρξεως του Αγίου Κανέλλου. Πρόκειται, λοιπόν, για τους συμμάρτυρες των ανωτέρω Αγίων οι οποίοι αποτελούν εύοσμα, άνθη της Βασιλείας των Ουρανών, τα οποία έχει προσφέρει στο Χριστό η Αγιοτόκος Γη της Ηλείας.
Σημαντική πληροφορία περί των εν Γαστούνη Νεομαρτύρων Χρίστου και Πανάγου
Στο ημερολόγιο της Ιεράς Μητροπόλεως Ηλείας του έτους 2009 ανακοινώθηκε η ύπαρξη ενός παλαιού χειρογράφου που φυλάσσεται εντός Ιερού Ευαγγελίου του έτους 1737 στον Ιερό Ναού Αγίου Νικολάου Γαστούνης. Το κείμενο του χειρογράφου έχει ως εξής:
ΤΟΝ ΧΡΙΣΤΟΝ ΤΕ ΚΑΙ ΤΟΝ ΠΑΝΑΓΟΥ
ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΥΣ Ν’
ΕΦΟΝΕΨΑΝ ΔΙΑ ΧΡΙΣΤΟΝ
ΕΣ ΗΛΙΔΑΝ
ΤΟΥ ΓΑΣΤΟΥΝ …ΤΑ ΜΕΡΗ
ΜΝΗΜΗ ΕΣ Θ’-ΚΕ’ ΤΟΥ Γ’
ΤΑΦΟΣ ΕΣ ΝΑΟΝ ΑΓΙΟΥ
ΑΙΜΑ ΕΣ ΜΕΤΡΑ Π’ ΑΝΑΤΟΛ … Θ.ΤΡΑΠΕΖΗΣ
Το πολύτιμο τούτου κείμενο συνάγεται από εγχάρακτα γράμματα (όχι με μελάνι) που υπάρχουν σε σωζόμενο σήμερα στον Ιερό Ναό Αγίου Νικολάου Γαστούνης Ιερόν Ευαγγέλιον, υπό μορφήν ακροστιχίδος στην ένωσιν των σελίδων, κάτω και αριστερά κάθε σελίδας. Το Ευαγγέλιο τούτο είναι εκδόσεως 1737 εν Βενετία. Το κείμενο δε που συνάγεται αποτελεί εκτός του Συναξαρίου που εξέδωσε ο κ. Χατζής πολύτιμη μαρτυρία για τους Αγίους Νεομάρτυρες Χρίστο και Πανάγου. Εκ του ανωτέρω κειμένου ταυτοποιείται το όνομα των δύο γνωστών μαρτύρων και παρέχεται πληροφορία περί του αριθμού των συμμαρτύρων τους (περίπου πενήντα). Επίσης, παρέχεται πληροφορία περί της μνήμης των Αγίων κατά τον τρίτο μήνα, δηλαδή τον Μάρτιο, περί του τόπου ταφής των Αγίων και περί του τόπου του Μαρτυρίου των Αγίων. Αξιόλογο δε, είναι και το γεγονός ότι σε άλλο σημείο του Ευαγγελίου και κατά τον ίδιο τρόπο (μορφή ακροστιχίδος – άνω και αριστερά κάθε σελίδας) συναντάται ένα όνομα, το οποίο ενδεχομένως να είναι το όνομα του χαράξαντος. Το όνομα αυτό είναι: Ιωακείμ Μοναχός Βατοπεδινός Πατρίκιος. Πρόκειται για τον Άγιο Ιωακείμ τον Ιθακήσιο, ο οποίος πέρασε και έζησε στην περιοχή της Δυτικής Ηλείας (κατά τη βιογραφία του) περί το έτος 1826 κ.ε. Ο Όσιος Ιωακείμ έζησε μετά ταύτα στην ιδιαίτερη πατρίδα του την Ιθάκη όπου και εκοιμήθη. Η ανακομιδή των τιμίων λειψάνων του έγινε το έτος 1992 (μαζί με την επίσημη αγιοκατάταξή του στις 23 Μαΐου). Στον Ιερό Ναού Αγίου Νικολάου φυλάσσεται τμήμα των Ιερών του Λειψάνων.
Απολυτίκιο Αγίου Νικολάου Αρχιεπισκόπου Μύρων της Λυκίας
Ἦχος δ’.
Κανόνα πίστεως καὶ εἰκόνα πραότητος, ἐγκρατείας Διδάσκαλον, ἀνέδειξέ σε τῇ ποίμνῃ σου, ἡ τῶν πραγμάτων ἀλήθεια· διὰ τοῦτο ἐκτήσω τῇ ταπεινώσει τὰ ὑψηλά, τῇ πτωχείᾳ τὰ πλούσια. Πάτερ Ἱεράρχα Νικόλαε, πρέσβευε Χριστῷ τῷ Θεῷ, σωθῆναι τὰς ψυχὰς ἡμῶν.
Κοντάκιον
Ἦχος γ’. Ἡ Παρθένος σήμερον.
Ἐν τοῖς Μύροις Ἅγιε, ἱερουργὸς ἀνεδείχθης· τοῦ Χριστοῦ γὰρ Ὅσιε, τὸ Εὐαγγέλιον πληρώσας, ἔθηκας τὴν ψυχήν σου ὑπὲρ λαοῦ σου, ἔσωσας τοὺς ἀθώους ἐκ τοῦ θανάτου· διὰ τοῦτο ἡγιάσθης, ὡς μέγας μύστης Θεοῦ τῆς χάριτος.
Κάθισμα
Ἦχος πλ. δ’. Τὴν Σοφίαν καὶ Λόγον.
Ποταμὸν ἰαμάτων ὑπερχειλῆ, καὶ πηγήν σε θαυμάτων ἀνελλιπῆ, ἔδειξε Νικόλαε, τοῦ ἐλέους ἡ ἄβυσσος· οἱ γὰρ βαρείαις νόσοις, πικρῶς πιεζόμενοι, καὶ συμφοραῖς τοῦ βίου, δεινῶς ἐταζόμενοι, πάσης ἀθυμίας, ἀκεσώδυνον ὄντως, εὑρίσκουσι φάρμακον, τὴν θερμήν σου ἀντίληψιν· διὰ τοῦτο βοῶμέν σοι· Πρέσβευε Χριστῷ τῷ Θεῷ, τῶν πταισμάτων ἄφεσιν δωρήσασθαι, τοῖς ἑορτάζουσι πόθῳ, τὴν ἁγίαν μνήμην σου.
Απολυτίκιο Αγίων Νεομαρτύρων Χρίστου και Πανάγου
Ἦχος α΄. Τῆς ἐρήμου πολίτης.
Τῆς Γαστούνης τὸ κλέος καὶ Ἠλείας τὸ σέμνωμα, τοὺς ἐσχάτοις ἐν χρόνοις Χριστὸν ὁμολογήσαντας, Πανάγον τε καὶ Χρῖστον οἱ πιστοί, τιμήσωμεν ἐν ὕμνοις καὶ ᾠδαῖς· ἀληθεῖς γὰρ οὗτοι ἀγωνισταὶ, καὶ των πάλαι μαρτύρων ὤφθησαν ἐφάμιλλοι. Δόξα τῷ ἐνισχύσαντι Χριστῷ· δόξα τῷ στεφανώσαντι· δόξα τῷ δεδοκότι σὺν αὐτοῖς μαρτύρων ὅμιλον.
Μεγαλυνάριο κοινό.
Χρῖστον καὶ Πανάγον τοὺς ἀθλητάς, καὶ τοὺς ἐν Γαστούνῃ, μαρτυρήσαντας σὺν αὐτοῖς, χρόνοις ἐν ὑστέροις διὰ Χριστοῦ τὴν πίστιν, ἐν ὕμνοις ἐπαξίως ἀνευφημήσωμεν.
Απολυτίκιο του Αγίου Πανάγου.
Ἦχος γ΄. Τὴν ὡραιότητα.
Τὸν Νεομάρτυρα Πανάγον ἅπαντες ἡμεῖς γεραίρομεν ἐνθέοις ἄσμασι, τὸν τῆς Γαστούνη ἀθλητὴν ἐν χρόνοις γε τοῖς ὑστέροις. Οὗτος γὰρ ἀπώσατο εὐσεβείας τὴν ἄρνησιν, μάρτυς δ’ ἀπερίτρεπτος ἀνεδείχθη ἐν ἄρχουσιν. Διὸ ἐν χαρμοσύνῃ βοῶμεν· Χαῖρε Χριστοῦ ὁ Νεομάρτυς.
Μεγαλυνάριο του Αγίου Πανάγου.
Ξίφει ἀπετμήθης τὴν κεφαλήν, στερρὲ νεομάρτυς, τῆς Γαστούνης ἄρχων σοφέ, Πανάγε θεόφρον, τυράννων δὲ τὸ ἄγος κατῄσχυνας εἰς τέλος, τῷ μαρτυρίῳ σου.
Πηγή: Ορθόδοξος Συναξαριστής
Τελευταία Ενημέρωση: 22 Ιανουαρίου 2026
ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ ΣΤΟΝ ΧΑΡΤΗ
ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ
